11 januari 2009; mijn moeder is overleden.


Het is nu alweer dinsdag, ruim een week geleden dat mijn moeder op zondagmiddag 9 januari rond 12.30 overleed in Bornholm. Mijn zusje Annelies en mijn Vader waren bij haar de hele nacht en die ochtend. Vrijdag hebben we haar begraven op het kerkhofje van Bornholm.

 

Vrijdag 14Januari 2009

Bij het Afscheid van Mamma,

Vooraf: 

Ons spreken hier bij het afscheid van Mamma is ook een spreken namens Pappa, die dat door de afasie na zijn beroerte in november vorig jaar niet goed meer kan.

Mamma’ s geschiedenis  beslaat bijna een eeuw.  Het is de  eeuw van de emancipatie van de vrouw, de eeuw van de 2e wereldoorlog, de eeuw van de generatiekloof van de jaren 60, en de eeuw van de trek van het plattteland naar de stad. Terugkijkend langs de lijnen van deze ontwikkelingen zien we onze moeder opgroeien in het dorpje Onstwedde op het Groningse platteland in een groot gezin met 10 kinderen.

 Mamma was trots op haar afkomst en  vertelde graag over haar jeugd. Tijdens de oorlog hadden ze het redelijk goed doordat haar vader die ook kleermaker was, een stukje land bewerkte, daardoor stond er altijd goed eten op tafel,  Het hele gezin, dus ook Rikste, moest in het oogstseizoen wel helpen bij het aardappelrooien . In haar verhaal was de spanning dan al voelbaar, want mamma kon goed leren!  en tijdens  het aardappelrooien  hoefde ze, of kon ze, niet naar school , en dan miste ze van alles…..Toch was het samen werken op het land vooral in de pauze’s wanneer ze met haar vader en de broers en zussen samen aten en pret maakten ook gezellig en warm. 

Mamma wilde wel doorleren, maar de middelen daarvoor ontbraken.  Mamma brak uit, ze ging de  opleiding voor verpleegster volgen, ze ging de wereld in! Op de foto’s uit die tijd kun je goed zien hoe ze zich ontwikkelde tot een mooie, zelfstandige  vrouw, met  naast een  wat verlegen  lach, ook de trekken van iemand met een eigen wil en heel eigen opvattingen..

 

Tijdens de moeilijke jaren 40 ontmoet ze Daan Vreugdenhil.  Daan is de liefde van haar leven,  Twee mooie jonge mensen die voor elkaar zijn bestemd. Niets kan ze tegen houden.  Alle ellende, de TBC die mamma en vooral ook onze lieve pappa, Daan velde, en hem tot jaren kuren en een moeilijk en pijnlijk genezingsproces veroordeelde,  al deze ellende komen ze samen te boven, ook de verwijdering die er noodgewongen uit voortkomt. De geboorte van haar eerste kind moet mamma zonder Daan doormaken, haar schoonmoeder is er op devroedvrouwenschool in Rotterdam wel bij.  Pappa  vertelde onlangs nog hoe hij samen met mamma kort na de bevrijding moeizaam van Rotterdam naar Groningen reisde in vrachtwagens en treinen. De  ontvangst was daar zo gastvrij, en Groningen zo mooi na de verwoestingen van Rotterdam.  

Mamma heeft zich altijd laten leiden door haar geloof,  Dat geloof heeft haar een leven lang  als kompas gediend, Mamma leefde in de liefde van de Heer en deed er alles aan om dat ook te praktiseren. Heb je naaste lief als jezelf ; Ze was daardoor zelfs in  staat om de nieuwe culturen te omarmen van haar Turkse en Marokkaanse buren.

Mamma heeft in de periode samenvallend met de verhuizing van Rotterdam naar Amsterdam samen met Daan een bestaan op gebouwd. Een bestaan met een gezin van 5 kinderen. Ze heeft het niet altijd makkelijk gehad. Als jonge vrouw in deze tijd zou ze nu haar werk direct gecombineerd hebben met het gezin. Ze kon haar ambities niet altijd kwijt in het gezinswerk als huisvrouw. Zodra de kinderen groter worden pakt ze haar Franse en Engelse lessen op, ze leest veel, en ik weet nog van de gesprekken die we hadden over de betekenis van Sartre’ s existentialisme, en  hoe zich dat met haar geloof verhield.

Zodra ze de ruimte ziet is mamma weer gaan werken als verpleegkundige, ze werd een bijzonder gewaardeerde kracht in het verpleegtehuis, en onderscheidde zich door haar liefdevolle omgang met de bewoners en met de collega’s.. Mamma hield hartstochtelijk veel van ons en liet dat ook merken,  waar mogelijk stimuleerde ze ons om vertrouwen te hebben in onze eigen kracht, ze stond altijd klaar om je te bemoedigen. Mamma’s leven stond in  het teken van dienstbaarheid, ze maakte graag plaats voor de “ander” in haar leven. Of het nu de buren waren in Osdorp haar patiënten of de  kinderen en kleinkinderen. Mamma relativeerde onze zorgen-  van slapeloosheid tot opvoedingproblemen met, altijd op effectieve wijze door raadgevingen en allerlei gezegdes: “wie dan leeft die dan zorgt”, “al slaap je niet dan rust je toch”, “geld  moet rollen, je kunt het niet mee nemen”, en zo zijn er vast nog veel meer.

Mamma bleef altijd investeren in haar relatie met Pappa, Het leek wel of ze nadat het laatste kind de deur uit was, nog meer van elkaar gingen houden. Heerlijke reizen maakten ze samen, waarbij ze intens genoten van de Franse en de Spaanse zon, cultuurschatten bewonderden. Ook in deze periode bleef  het huis in Osdorp aan de Fröbelstraat 4 een hoog voor ons allemaal een gastvrij thuis.

De kleinkinderen speelden in haar leven een belangrijke rol. Wat genoot Mamma samen met Pappa van het contact met hen, op verjaardagen en bezoekjes thuis, en wat hadden we fijne momenten in het Pannekoekenhuis in het Amsterdamse bos! Ze hield toen ze dat nog kon ook  heel goed bij wat ieder van hen deed, wat ze zoal beleefden, en welke school bezocht werd. Ook de schoondochters en schoonzonen konden zich verheugen in haar warme belangstelling.  Zij waren in haar leven van harte welkom, en hoorden er helemaal bij.  Wij  herinneren ons met warmte de jaarlijkse logeerpartijen in het vakantiehuisje in Geulle waardoor we steeds een intens contact met elkaar konden hebben.

We hebben vaak afscheid genomen samen met Mamma en van Mamma.  Van het ouderlijk huis in Osdorp, bij Mamma’s verhuizing naar Bornholm. Dit afscheid is definitief. 

Voor Pappa,  die 60 jaar lang lief en leed  met Mamma heeft gedeeld, en die zo lang en toegewijd voor Mamma heeft gezorgd in de periode voor en ook tijdens Bornholm, is dit afscheid nog moeilijker.  Wij  hebben bewondering voor de moed, de waardigheid en de kracht waarmee hij het afscheid van zijn dierbare vrouw draagt, ondanks zijn omstandigheden en zijn afnemende kracht.  Wij wensen hem allemaal heel veel sterkte toe in deze periode, en zullen er voor hem zijn om het verdriet samen te dragen.

We kijken samen terug in dankbaarheid naar alle goeds dat we van Rikste de Roos,  onze echtgenoot, moeder , oma en schoonmoeder, mochten ontvangen, en we gaan verrijkt en met haar liefde,  haar optimisme en haar vertrouwen verder. 

 

 

Annelies:  Ik heb zo veel mooie en warme herinnringen aan mama dat ik bijna niet weet waar te beginnen. Ik gooi er maar wat uit:

 

Toen mama klein was, werd ze erg geplaagd omdat ze zo mollig was. De kinderen riepen dan Rikste de dikste. Ze vond het vreselijk. Toen heeft ze een hele tijd zo weinig gegeten dat ze dun was en niemand haar ooit nog Rikste de dikste kon noemen. Daarom was het voor mama zo belangrijk om slank te blijven.

 

De dorpsschool waar mama naar toe ging was klein. De meester sprak opa aan omdat er bijna te weinig kinderen waren. De meeste zou dan zijn baan kwijtraken. Hij vroeg opa om mama nog een jaar zogenaamd te laten zitten zodat hij net genoeg leerlingen had om zijn betrekking te houden. Opa had hem ook als klant en wilde niet degene zijn door wiens toedoen de school moest sluiten. Hij stem de dus in. Voor mama was het een drama. Ze was altijd één van de besten van de klas, leergierig en ijverig. Voor de meester dus een makkie. Hij hoefde naar haar niet om te kijken. Zo’n leerling wil je wel een jaartje extra in de klas. Mama vond het vreselijk. De meester was ook niet aardig voor haar. Mama zong als kind graag. Tot de meester het zingen onderbrak en zei: Hou jij je mond maar dicht want zingen kun je niet. Ze voelde zich verschrikkelijk minderwaardig en heeft daarna haar hele leven nooit meer uit volle borst gezongen.


Eigenlijk wilde mama schooljuf worden om het zelf allemaal veel leuker te doen. Maar in het jaar dat zij van school kwam was het net verplicht om engels in je pakket op de mulo te hebben gehad. Engels werd pas na mama’s tijd gedoceerd op de mulo. Was ze dus één jaar eerder van school gekomen dan had ze haar droom kunnen bereiken. Ze was daar veel later nog steeds opstandig over. En dat allemaal om een snertmeester een plezier te doen zodat opa er geen schade van zou lijden. Toch begreep ze haar vaders besluit wel Hij kon immers niet anders met al die kinderen te voeden.

 

Toen mama klein was werd ze erg ziek. De dokter stelde vast dat ze de engelse ziekte had. In die tijd was de oorzaak meestal eenzijdige voeding met te weinig eiwitten en vitamines. Ze kreeg toen van haar moeder elke dag een ei en melk. Ook moest ze elke dag een uur op een bankje in het zonlicht zitten. Vaak zat ze daar met haar moeder. In die uren heeft ze een hechte band met haar moeder opgebouwd. Oma had het zo verschrikkelijk druk met haar winkel en het grote gezin. Toch maakte ze elke dagtijd voor mama. Ik denk dat oma het net zo fijn vond als mama. De andere kinderen vonden oma vaak hard in haar opvattingen. Mama was het daar helemaal niet mee eens. Ze vond het de liefste moeder van de wereld en dat vindt ik ook van haar.

 

Door de engelse ziekte bleef mama wat klein en had relatief korte benen. Ze zei dan altijd : Beter klein en kregel dan een grote vlegel en gelijk had ze!

 

Toen mama 16 jaar was vertrok ze naar de grote stad om de verpleegstersopleiding te doen. Dat was natuurlijk intern. Lange dagen werken vertelde ze. Voor haar gevoel deed ze jarenlang niets anders dan werken leren, slapen en weer opnieuw. Doodmoe was ze vaak vertelde ze.

 

Wanneer mama over de geboorte van haar eerste kind vertelde ging ze altijd stralen. Oh ik was zo gelukkig met de klein jongen. Het was een echt wonder. Ik heb het als een groot wonder ervaren. Ze vond het heel erg dat papa er niet bij had kunnen zijn want dan hadden ze elkaar makkelijker kunnen begrijpen. Nu was het in het begin moeilijk om samen vader en moeder te zijn. Voor papa was het immers gebeurd in een tijd dat hij zelf ook al zo veel moest doorstaan. Ze waren eigenlijk allebei best eenzaam.

 

Toch hebben ze altijd van elkaar gehouden. Toen ik 21 jaar was gingen papa en mama voor het eerst zorgeloos op de bonnefooi op vakantie naar Spanje. Ze stuurden kaarten en belden regelmatig. Mam had speciaal voor deze reis een mooie feestelijke kleurige strokenjurk voor zichzelf gemaakt. Toen ze hem past en vroeg ze wel 10 keer of het niet veel te veel was op haar leeftijd. Wanneer ik dan zei dat ze er prachtig uitzag straalde ze. Op de foto’s zag ik veel later papa en haar langs de Spaanse boulevard flaneren. Allebei op en top mooi en natuurlijk mama met haar mooiste jurk aan. Toen mama de foto liet zien zei ze zachtjes. Ik was toen weer zo verliefd op hem. Mooi hé?

 

Ik kan me herinneren dat papa en mama elkaar altijd een kus gaven als papa thuiskwam. Hoe gaat het lieverd.? of alles goed? of gewoon dag lieverd. Altijd even samen in de keuken kort bijkletsen voordat de avond begon. Toen vond ik het lastig dat ze alleen aandacht voor elkaar hadden op die momenten. Nu denk ik: een goede gewoonte! Liefde ontbrak zeker niet in hun relatie. Het was de brandstof van hun leven. Niet altijd makkelijk en vanzelfsprekend, daarvoor waren ze beide veel te karaktervol maar wel altijd met liefde. Ze konden het ook altijd heel makkelijk weer goedmaken met elkaar.

 

Ik herinner me dat een buurvrouw een keer liet merken dat ze het maar niets vond dat mama weer was gaan werken toen wij wat ouder waren. Ze vroeg of het wel goed ging met de kinderen en ze vond dat de planten er zo zielig bijstonden in de vensterbanken.

Mama zei toen met opgeheven kin: Tja, als het goed gaat met de kinderen gaat het slecht met de planten. Dat vond ik nog eens een mooi antwoord. Ik zag haar achteraf een beetje giechelen om haar eigen bijdehante antwoord.

 

Mama was ook eeuwig optimistisch, soms tegen beter weten in. Haar uitspraken:

Nooit bij de pakken neerzitten! en Altijd het beste er van maken! Ze zei het niet alleen maar leefde er ook naar!

 

Het geloof was bij mama vanzelfsprekend. Ze had een rotsvast vertrouwen in het hiernamaals. Er was geen greintje twijfel. Nooit! Ze putte veel troost en moed uit hara geloof in moeilijke tijden. Bidden deed ze veel. het was bijna een tweede natuur voor haar. Ook las ze elke dag in de Nederlandse en de Franse bijbel.

 

In veel dingen was mama een laatbloeier. Ze heeft leren zwemmen toen wij de deur al uit waren. Ook heeft ze Engels en Frans geleerd. Ze stond dan de ramen te lappen met een cassette bande erbij van de LOI: One horse, Two horses enzovoorts. Ik vond het heel vermakelijk. Wat een doorzetter was het.

 

 

Nou ik kan wel uren doorgaan maar dat is denk ik niet de bedoeling. Ik wil nog wel zeggen dat ze echt mijn soulmate was. Ik kon haar goed begrijpen en zij mij ook. Het was heerlijk om zo’n moeder te hebben.

Toen ik de verpleging ging vertellen dat mama was overleden voelde ik dat ze in mij voortleefde. Ik denk dat alle kinderen dat gevoel delen. Ik merk dat wanneer ik aan haar denk er vanzelf een glimlach op mijn gezicht komt. Ook nu! 

Annelies

 
 

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Google photo

Je reageert onder je Google account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s